Dorota Kuś

radca prawny

Prawo budowlane, spory i inwestycje to obszar, w którym koncentruję swoją praktykę. Pomagam wykonawcom i deweloperom oceniać ryzyka, zabezpieczać roszczenia i rozwiązywać problemy, zanim przerodzą się w kosztowny spór. Prawo i Kielnia to miejsce, w którym łączę prawo z praktyką realizacji inwestycji.
[Poznaj mnie bliżej]

Sklep

Kary umowne są jednym z najczęstszych źródeł sporów pomiędzy inwestorami a wykonawcami robót budowlanych. W praktyce dotyczą przede wszystkim nieterminowego zakończenia robót, opóźnienia w usunięciu wad, odstąpienia od umowy oraz naruszenia innych obowiązków kontraktowych.

Czy inwestor może naliczyć karę umowną za każde opóźnienie wykonawcy?

Nie zawsze. Samo przekroczenie terminu zakończenia robót nie przesądza jeszcze o obowiązku zapłaty kary umownej. Znaczenie mają przede wszystkim treść umowy, przyczyny opóźnienia oraz zakres odpowiedzialności wykonawcy.

Co więcej, nawet jeżeli kara umowna została naliczona zgodnie z umową, wykonawca może w określonych sytuacjach żądać jej zmniejszenia przez sąd.

W praktyce równie istotne jest prawidłowe określenie wysokości kary. Błędy w jej naliczeniu lub potrąceniu z wynagrodzenia mogą doprowadzić do wieloletniego procesu i obowiązku zapłaty znacznych odsetek.

W tym artykule wyjaśniam:

  • za jakie naruszenia można naliczyć karę umowną w robotach budowlanych,
  • czym różni się kara za opóźnienie od kary za zwłokę,
  • jak prawidłowo określić i obliczyć wysokość kary umownej,
  • czy można naliczyć karę, jeżeli inwestor nie poniósł szkody,
  • kiedy możliwe jest potrącenie kary z wynagrodzenia wykonawcy,
  • czy można dochodzić kilku kar umownych jednocześnie,
  • kiedy sąd może zmniejszyć naliczoną karę,
  • jakie działania powinien podjąć wykonawca po otrzymaniu noty obciążeniowej.

Kary umowne w umowie o roboty budowlane

Czym jest kara umowna i kiedy można ją naliczyć?

Kara umowna to określona w umowie suma pieniężna należna wierzycielowi w przypadku niewykonania lub nienależytego wykonania zobowiązania niepieniężnego.

Podstawę prawną kar umownych stanowią przede wszystkim art. 483 i 484 Kodeksu cywilnego.

Zgodnie z art. 483 § 1 k.c. strony mogą zastrzec w umowie, że naprawienie szkody wynikającej z niewykonania lub nienależytego wykonania zobowiązania niepieniężnego nastąpi przez zapłatę określonej sumy.

Czytaj dalej >>>

Wykonawca zakończył roboty budowlane i zgłosił gotowość do odbioru. Zamawiający przystąpił do czynności odbiorowych, ale stwierdził kilka usterek. Odmówił podpisania protokołu odbioru końcowego i uzależnił wypłatę wynagrodzenia od ich usunięcia.

Co więcej, uznał, że skoro nie doszło do bezusterkowego odbioru, wykonawca nadal pozostaje w opóźnieniu. Na tej podstawie naliczył kolejne kary umowne.

Czy zamawiający może odmówić odbioru robót budowlanych z powodu usterek i wstrzymać zapłatę całego wynagrodzenia?

Nie zawsze. Samo stwierdzenie wad nie oznacza jeszcze, że inwestor ma prawo odmówić odbioru. Kluczowe znaczenie ma charakter wad oraz to, czy roboty zostały wykonane w stopniu pozwalającym uznać świadczenie wykonawcy za spełnione.

Jeżeli roboty mają wyłącznie wady nieistotne, zamawiający co do zasady powinien dokonać odbioru, zachowując uprawnienia związane z wadliwym wykonaniem robót.

Nieuzasadniona odmowa odbioru może mieć poważne konsekwencje. Wykonawca może bowiem dochodzić należnego wynagrodzenia, a naliczone przez zamawiającego kary umowne mogą okazać się niezasadne.

W artykule wyjaśniam, kiedy można odmówić odbioru robót, jakie znaczenie ma bezusterkowy protokół, czy wykonawca może samodzielnie udokumentować odbiór oraz kiedy może dochodzić wynagrodzenia pomimo braku podpisu zamawiającego.

Czy zamawiający ma obowiązek odebrać roboty budowlane?

Tak. Obowiązek odbioru robót budowlanych wynika z art. 647 Kodeksu cywilnego.

Zgodnie z tym przepisem wykonawca zobowiązuje się do oddania przewidzianego w umowie obiektu, wykonanego zgodnie z projektem i zasadami wiedzy technicznej, natomiast inwestor zobowiązuje się do dokonania wymaganych przez właściwe przepisy czynności związanych z przygotowaniem robót, w szczególności do przekazania terenu budowy i dostarczenia projektu, a także do odebrania obiektu i zapłaty umówionego wynagrodzenia.

Odbiór robót budowlanych nie jest więc wyłącznie uprawnieniem zamawiającego, z którego może on skorzystać według własnego uznania.

Jest również jednym z jego podstawowych obowiązków umownych.

Nie oznacza to jednak, że inwestor musi odebrać każdy obiekt, niezależnie od stopnia zaawansowania robót i ich jakości.

Jeżeli roboty nie zostały rzeczywiście ukończone albo wykonany obiekt ma wady istotne, odmowa odbioru może być uzasadniona.

Inaczej należy oceniać sytuację, w której świadczenie wykonawcy zostało spełnione, a zamawiający wskazuje jedynie usterki nieistotne.

Wady istotne i nieistotne – kiedy można odmówić odbioru robót?

To podstawowe rozróżnienie przy ocenie, czy zamawiający ma prawo odmówić odbioru robót budowlanych.

Nie każda wada oznacza bowiem, że wykonawca nie wykonał swojego zobowiązania.

Wady istotne – kiedy odmowa odbioru jest uzasadniona?

Za istotne można uznać w szczególności wady, które powodują, że obiekt jest niezdatny do użytkowania zgodnie z przeznaczeniem albo pozostaje w wyraźnej sprzeczności z umową.

Przykładowo mogą to być:

  • poważne wady konstrukcyjne wpływające na bezpieczeństwo obiektu,
  • nieprawidłowości uniemożliwiające korzystanie z podstawowych instalacji,
  • wykonanie robót w sposób zasadniczo odbiegający od uzgodnionego przedmiotu świadczenia,
  • inne wady, które ze względu na charakter i skutki uniemożliwiają uznanie zobowiązania wykonawcy za wykonane.

Nie można jednak automatycznie przyjmować, że każda wada dotycząca elementu konstrukcyjnego lub instalacji ma charakter istotny.

O kwalifikacji wady decydują jej rzeczywiste znaczenie i skutki, oceniane w okolicznościach konkretnej inwestycji.

Jeżeli stwierdzone wady mają charakter istotny, zamawiający może mieć podstawy do odmowy odbioru robót do czasu doprowadzenia ich do stanu pozwalającego uznać świadczenie za wykonane.

Wady nieistotne – czy trzeba odebrać roboty?

Inaczej należy oceniać wady, które nie uniemożliwiają korzystania z obiektu zgodnie z przeznaczeniem i nie stanowią zasadniczego odstępstwa od umowy.

Przykładowo mogą to być:

  • drobne uszkodzenia powłok malarskich,
  • miejscowe niedoskonałości wykończenia,
  • niewielkie usterki estetyczne,
  • inne uchybienia niemające istotnego wpływu na funkcjonalność obiektu.

Takie wady również powinny zostać usunięte, jeżeli wykonawca ponosi za nie odpowiedzialność.

Nie oznacza to jednak, że zamawiający może z tego powodu automatycznie odmówić odbioru całego obiektu.

W przypadku wad nieistotnych inwestor co do zasady powinien dokonać odbioru, zachowując jednocześnie przysługujące mu uprawnienia z tytułu rękojmi, gwarancji lub odpowiedzialności kontraktowej.

Wady istotne a nieistotne – porównanie

ZagadnienieWady istotneWady nieistotne
Wpływ na użytkowanieMogą uniemożliwiać korzystanie z obiektu zgodnie z przeznaczeniemCo do zasady nie pozbawiają obiektu jego zasadniczej funkcjonalności
Odmowa odbioruMoże być uzasadnionaCo do zasady nie jest uzasadniona
Obowiązek usunięcia wadZależy od podstaw odpowiedzialności wykonawcyRównież może obciążać wykonawcę
WynagrodzenieMoże powstać spór o wykonanie świadczenia i wymagalność zapłatySame wady nieistotne nie uzasadniają automatycznie odmowy zapłaty całości wynagrodzenia
Uprawnienia inwestoraZależne od stanu wykonania robót i rodzaju naruszeniaW szczególności rękojmia, gwarancja i odpowiedzialność odszkodowawcza

W praktyce szczególnie istotne jest odróżnienie robót niewykonanych od robót wykonanych wadliwie.

To nie są sytuacje tożsame, a ich błędne utożsamienie może prowadzić do nieuzasadnionej odmowy odbioru.

Czy zamawiający może wymagać bezusterkowego odbioru robót?

W umowach o roboty budowlane często pojawiają się postanowienia, zgodnie z którymi:

  • odbiór końcowy następuje dopiero po usunięciu wszystkich usterek,
  • warunkiem odbioru jest podpisanie bezusterkowego protokołu,
  • termin zakończenia robót jest utożsamiany z datą podpisania protokołu bez uwag.

Czy takie postanowienia są skuteczne?

Samo zastrzeżenie w umowie obowiązku bezusterkowego odbioru nie oznacza, że inwestor może odmówić odbioru z powodu każdej, nawet drobnej wady.

W orzecznictwie wskazuje się, że uzależnienie odbioru od braku jakichkolwiek usterek nie może prowadzić do sytuacji, w której inwestor odmawia odbioru świadczenia wykonanego w zasadniczym zakresie zgodnie z umową jedynie z powodu wad nieistotnych.

W przeciwnym razie zamawiający mógłby przez długi czas odmawiać podpisania protokołu, uzależniając zapłatę wynagrodzenia od usunięcia kolejnych, nawet drobnych usterek.

Mógłby również powoływać się na brak bezusterkowego protokołu jako podstawę naliczania dalszych kar umownych.

Takie postanowienia należy zatem interpretować z uwzględnieniem charakteru wad i obowiązków stron wynikających z art. 647 k.c.

Problem ten był przedmiotem szczegółowej analizy Sądu Apelacyjnego w Lublinie w wyroku z 12 stycznia 2024 r., I AGa 98/23.

Bezusterkowy odbiór a kara umowna – wyrok Sądu Apelacyjnego w Lublinie, I AGa 98/23

Sprawa rozpoznawana przez Sąd Apelacyjny w Lublinie dotyczyła sporu o zapłatę wynagrodzenia za wykonane roboty budowlane.

Umowa przewidywała, że przedmiotem odbioru końcowego będzie bezusterkowe wykonanie robót, potwierdzone protokołem, na którym zamawiający nie zamieści uwag.

Datę zakończenia realizacji zadania powiązano również z datą podpisania protokołu odbioru końcowego.

Co wydarzyło się podczas odbioru robót?

Termin wykonania robót został ustalony na 30 września 2019 r.

W dniu 2 października 2019 r. sporządzono protokół odbioru, w którym potwierdzono wykonanie robót zgodnie z umową oraz możliwość eksploatacji obiektu.

Jednocześnie w protokole wskazano usterki wymagające usunięcia.

Po ich usunięciu wykonawca ponownie zgłosił roboty do odbioru.

W dniu 11 października 2019 r. sporządzono kolejny protokół, tym razem bez uwag dotyczących usterek.

Zamawiający uznał, że wykonanie umowy nastąpiło dopiero 11 października 2019 r., czyli 11 dni po ustalonym terminie.

Na tej podstawie naliczył karę umowną w wysokości 134 758,80 zł i potrącił ją z wynagrodzenia wykonawcy.

Tymczasem wcześniejszy protokół, sporządzony 2 października 2019 r., potwierdzał wykonanie robót i możliwość użytkowania obiektu.

Spór sprowadzał się zatem do ustalenia, czy za datę wykonania świadczenia należy uznać datę pierwszego odbioru, podczas którego wskazano usterki, czy dopiero datę późniejszego, bezusterkowego protokołu.

Co uznał Sąd Apelacyjny?

Sąd Apelacyjny podzielił stanowisko, zgodnie z którym niezasadne jest uzależnianie odbioru końcowego od braku jakichkolwiek usterek.

Podkreślił, że w przypadku wad nieistotnych inwestor pozostaje zobowiązany do odbioru obiektu, zachowując uprawnienia wynikające z odpowiedzialności za wady.

W rozpoznawanej sprawie już w protokole z 2 października 2019 r. potwierdzono wykonanie robót zgodnie z umową oraz możliwość eksploatacji obiektu.

Zamawiający nie wykazał natomiast, że stwierdzone usterki miały charakter istotny.

Nie było zatem podstaw do przyjęcia, że dopiero usunięcie tych usterek i podpisanie późniejszego protokołu oznaczało wykonanie świadczenia przez wykonawcę.

Jakie znaczenie miało to dla kar umownych i wynagrodzenia?

Sąd Apelacyjny zwrócił uwagę na istotną różnicę pomiędzy obowiązkami stron kontraktu budowlanego.

Wykonawca jest zobowiązany do wykonania i oddania obiektu, natomiast dokonanie odbioru stanowi obowiązek inwestora.

Nie można zatem automatycznie utożsamiać opóźnienia wykonawcy z opóźnieniem w podpisaniu protokołu odbioru przez zamawiającego.

W przeciwnym razie inwestor mógłby samodzielnie wpływać na wysokość naliczanych kar, przesuwając termin zakończenia czynności odbiorowych.

W rozpoznawanej sprawie Sąd Apelacyjny uznał naliczenie kary umownej za niezasadne, a potrącenie jej z wynagrodzenia wykonawcy za nieskuteczne.

Sąd zmienił wyrok pierwszej instancji i zasądził na rzecz wykonawcy 134 758,80 zł wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie od 13 listopada 2019 r.

Wyrok ten pokazuje, że data podpisania bezusterkowego protokołu odbioru nie zawsze jest równoznaczna z datą wykonania robót budowlanych.

Wniosek praktyczny: jeżeli zamawiający nalicza karę za okres usuwania wad nieistotnych, warto sprawdzić, czy prace nie zostały już wcześniej wykonane w rozumieniu umowy i przepisów prawa.

Źródło: Wyrok Sądu Apelacyjnego w Lublinie z 12 stycznia 2024 r., I AGa 98/23.

Co zrobić, gdy zamawiający odmawia odbioru robót budowlanych?

Jeżeli zamawiający odmawia przeprowadzenia odbioru albo podpisania protokołu, podstawowe znaczenie ma zabezpieczenie dowodów potwierdzających zakończenie robót i zgłoszenie gotowości do odbioru.

W praktyce rekomenduję podjęcie następujących działań.

1. Zgłoś gotowość do odbioru zgodnie z umową

W pierwszej kolejności sprawdź postanowienia kontraktu dotyczące procedury odbiorowej.

Ustal:

  • w jakiej formie należy zgłosić zakończenie robót,
  • jakie dokumenty trzeba przekazać zamawiającemu,
  • w jakim terminie powinien przystąpić do odbioru,
  • czy przewidziano szczególne wymagania dotyczące odbiorów częściowych i końcowych.

Zgłoszenie gotowości do odbioru powinno zostać dokonane w sposób pozwalający wykazać jego treść i datę doręczenia zamawiającemu.

2. Zażądaj wskazania konkretnych przyczyn odmowy odbioru

Jeżeli zamawiający odmawia podpisania protokołu, warto zażądać pisemnego wskazania przyczyn tej decyzji.

Istotne jest nie tylko wymienienie usterek, lecz także określenie, dlaczego zamawiający uznaje je za przeszkodę do odbioru. I odpowiedzi na pytania, czy:

  • roboty rzeczywiście nie zostały wykonane?
  • stwierdzone wady uniemożliwiają korzystanie z obiektu zgodnie z przeznaczeniem?
  • dotyczą jedynie drobnych uchybień jakościowych?

Odpowiedzi na te pytania mogą mieć decydujące znaczenie w późniejszym sporze.

3. Zabezpiecz dokumentację potwierdzającą wykonanie robót

W sporze dotyczącym odbioru szczególnie istotne mogą być:

  • zgłoszenie gotowości do odbioru,
  • dziennik budowy,
  • korespondencja stron,
  • protokoły narad,
  • dokumentacja fotograficzna,
  • protokoły prób i badań,
  • dokumentacja powykonawcza,
  • korespondencja z inspektorem nadzoru,
  • dokumenty potwierdzające możliwość użytkowania obiektu.

Jeżeli strony nie zgadzają się co do charakteru stwierdzonych wad, rozstrzygnięcie sporu może wymagać opinii biegłego z zakresu budownictwa.

4. Wezwij zamawiającego do przeprowadzenia odbioru

Jeżeli uważasz, że odmowa odbioru jest nieuzasadniona, przedstaw zamawiającemu swoje stanowisko.

Wyjaśnij, dlaczego roboty zostały wykonane i dlaczego stwierdzone wady nie uzasadniają odmowy ich odbioru.

Wezwij zamawiającego do przeprowadzenia lub zakończenia czynności odbiorowych w określonym terminie.

Warto wyraźnie zastrzec, że wykonawca kwestionuje podstawy odmowy i nie zgadza się na traktowanie okresu bezpodstawnie przedłużanych czynności odbiorowych jako dalszego opóźnienia w wykonaniu robót.

5. Rozważ sporządzenie jednostronnego protokołu odbioru

Jeżeli zamawiający mimo prawidłowego zgłoszenia gotowości do odbioru nie przystępuje do czynności odbiorowych lub bezpodstawnie odmawia ich zakończenia, wykonawca może rozważyć sporządzenie jednostronnego protokołu dokumentującego stan robót.

W takim dokumencie warto wskazać:

  • datę i miejsce czynności,
  • zakres robót,
  • stan ich wykonania,
  • stwierdzone usterki,
  • dokumenty potwierdzające wykonanie robót,
  • wcześniejsze wezwania zamawiającego do odbioru,
  • osoby uczestniczące w czynnościach.

W miarę możliwości warto również sporządzić dokumentację fotograficzną oraz zapewnić udział osoby posiadającej odpowiednią wiedzę techniczną.

Jednostronny protokół nie zastępuje jednak automatycznie odbioru dokonywanego przez zamawiającego.

Może stanowić istotny dowód potwierdzający stan robót w określonej dacie, ale jego skutki prawne zależą od treści umowy i okoliczności konkretnej sprawy.

Czy wykonawca może żądać wynagrodzenia bez podpisanego protokołu odbioru?

Tak, w określonych sytuacjach może dochodzić wynagrodzenia pomimo braku protokołu podpisanego przez zamawiającego.

Samo niepodpisanie protokołu nie oznacza automatycznie, że roszczenie o wynagrodzenie nie istnieje.

Kluczowe znaczenie ma ustalenie, czy wykonawca rzeczywiście spełnił świadczenie i czy zamawiający miał uzasadnione podstawy do odmowy jego odbioru.

Należy jednak odróżnić trzy zagadnienia.

Wykonanie robót a podpisanie protokołu

Protokół odbioru stanowi istotny dokument potwierdzający wykonanie świadczenia, ale nie jest jedynym możliwym dowodem wykonania robót.

Jeżeli zamawiający bezpodstawnie odmawia podpisania protokołu, wykonawca może wykazywać wykonanie robót również innymi środkami dowodowymi.

Wystawienie faktury a prawo do wynagrodzenia

W wielu kontraktach strony przewidują, że faktura końcowa może zostać wystawiona dopiero na podstawie podpisanego protokołu odbioru.

Takie postanowienie wymaga uwzględnienia przy analizie rozliczeń.

Nie oznacza jednak, że inwestor może bezterminowo blokować dochodzenie wynagrodzenia poprzez nieuzasadnioną odmowę podpisania protokołu.

Ważne jest również rozróżnienie zasad wystawiania faktur wynikających z przepisów podatkowych od cywilnoprawnych zasad wymagalności wynagrodzenia.

Kiedy wynagrodzenie staje się wymagalne?

Wymagalność wynagrodzenia należy oceniać przede wszystkim w świetle postanowień umowy i przepisów prawa.

Jeżeli zamawiający bezpodstawnie uniemożliwia dokonanie odbioru, nie można automatycznie przyjmować, że może w ten sposób bez końca odsuwać termin zapłaty.

Konieczne będzie jednak ustalenie, kiedy świadczenie zostało wykonane oraz jakie skutki z punktu widzenia umownych warunków płatności należy przypisać zachowaniu zamawiającego.

Ma to szczególne znaczenie dla ustalenia terminu zapłaty i początku naliczania odsetek za opóźnienie.

Czy zamawiający może naliczać kary umowne do dnia podpisania bezusterkowego protokołu?

Nie automatycznie.

W praktyce zamawiający często przyjmuje, że skoro protokół odbioru końcowego nie został podpisany, wykonawca nadal pozostaje w opóźnieniu.

Nie zawsze jest to prawidłowe.

Trzeba bowiem odróżnić rzeczywisty termin wykonania świadczenia przez wykonawcę od terminu dokonania czynności odbiorowych przez inwestora.

Jeżeli roboty zostały wykonane, a odbiór opóźnia się wyłącznie z powodu wad nieistotnych, naliczanie kary za cały okres oczekiwania na podpisanie bezusterkowego protokołu może być nieuzasadnione.

Nie oznacza to jednak, że wykonawca zawsze uwolni się od odpowiedzialności za przekroczenie terminu wykonania robót.

Jeżeli rzeczywiście zakończył roboty po umówionym terminie, może odpowiadać za okres opóźnienia, za który zgodnie z umową i przepisami ponosi odpowiedzialność.

Warto również sprawdzić, czy kontrakt przewiduje odrębną karę za nieterminowe usunięcie wad.

Samo opóźnienie w podpisaniu protokołu nie powinno być jednak bez analizy utożsamiane z opóźnieniem wykonawcy.

Szerzej o zasadach naliczania kar, różnicy między opóźnieniem a zwłoką oraz możliwości ich kwestionowania piszę w artykule:

Kary umowne w umowie o roboty budowlane – kiedy można je naliczyć i jak się przed nimi bronić?

Czy zamawiający może wstrzymać całe wynagrodzenie z powodu drobnych usterek?

Samo występowanie nieistotnych wad nie daje zamawiającemu automatycznie prawa do wstrzymania zapłaty całego wynagrodzenia za wykonane roboty.

Nie oznacza to jednak, że inwestor jest pozbawiony ochrony.

Jeżeli roboty zostały wykonane wadliwie, może on korzystać z odpowiednich uprawnień przewidzianych w umowie, przepisach o rękojmi, gwarancji lub odpowiedzialności odszkodowawczej.

W zależności od okoliczności może to obejmować:

  • żądanie usunięcia wad,
  • żądanie obniżenia wynagrodzenia, jeżeli spełnione są odpowiednie przesłanki,
  • dochodzenie naprawienia szkody,
  • skorzystanie z odpowiednich zabezpieczeń kontraktowych.

Nie należy jednak utożsamiać uprawnień związanych z wadliwym wykonaniem robót z prawem do dowolnego wstrzymywania zapłaty.

Jeżeli wykonawca spełnił swoje świadczenie, a spór dotyczy jedynie wad nieistotnych, powinien rozważyć dochodzenie należnego wynagrodzenia, zamiast bezterminowo oczekiwać na podpisanie bezusterkowego protokołu.

Odmowa odbioru robót budowlanych – najczęstsze pytania (FAQ)

1. Czy zamawiający może odmówić odbioru robót z powodu drobnych usterek?

Co do zasady nie. Jeżeli usterki mają charakter nieistotny i nie uniemożliwiają uznania robót za wykonane, zamawiający powinien dokonać odbioru. Może jednocześnie wskazać usterki w protokole i zachować przysługujące mu uprawnienia związane z wadliwym wykonaniem robót.

2. Czy umowa może przewidywać wyłącznie bezusterkowy odbiór robót?

Strony mogą regulować procedurę odbiorową, ale postanowień przewidujących bezusterkowy odbiór nie można automatycznie interpretować jako uprawnienia do odmowy odbioru z powodu każdej, nawet drobnej wady. Istotne znaczenie ma charakter wad oraz możliwość uznania świadczenia za wykonane.

3. Czy brak podpisanego protokołu odbioru wyklucza dochodzenie wynagrodzenia?

Nie zawsze. Jeżeli wykonawca wykaże, że roboty zostały wykonane, a zamawiający bezpodstawnie odmówił ich odbioru, możliwe jest dochodzenie wynagrodzenia pomimo braku podpisanego protokołu. Konieczna jest jednak analiza umowy, stanu wykonania robót i wymagalności roszczenia.

4. Czy wykonawca może sporządzić jednostronny protokół odbioru?

Tak, może udokumentować stan robót w jednostronnym protokole, zwłaszcza gdy zamawiający nie przystępuje do odbioru lub bezpodstawnie odmawia jego zakończenia. Taki dokument nie zastępuje jednak automatycznie odbioru przez zamawiającego. Jego znaczenie zależy od okoliczności sprawy i postanowień umowy.

5. Czy inwestor może naliczać karę umowną do dnia podpisania bezusterkowego protokołu?

Nie automatycznie. Jeżeli roboty zostały wykonane, a późniejsze czynności dotyczyły wyłącznie usunięcia wad nieistotnych, naliczenie kary za cały okres do podpisania bezusterkowego protokołu może być niezasadne.

6. Czy wykonawca może dochodzić odsetek od niezapłaconego wynagrodzenia?

Tak. Jeżeli wynagrodzenie stało się wymagalne, a zamawiający nie zapłacił go w terminie, wykonawca może dochodzić należnych odsetek za opóźnienie. Kluczowe znaczenie ma ustalenie daty wymagalności wynagrodzenia.

7. Kto powinien udowodnić, że wady robót były istotne?

Wykonawca powinien wykazać fakty uzasadniające jego roszczenie o wynagrodzenie. Jeżeli zamawiający wywodzi prawo do odmowy odbioru z istnienia wad istotnych, powinien wykazać okoliczności uzasadniające takie stanowisko. W razie sporu co do charakteru wad konieczny może być dowód z opinii biegłego.

Zamawiający odmawia odbioru robót lub wstrzymuje wynagrodzenie – w czym mogę pomóc?

Odmowa odbioru robót budowlanych może prowadzić do poważnych konsekwencji finansowych. Wykonawca nie otrzymuje należnego wynagrodzenia, a jednocześnie może zostać obciążony karami umownymi za rzekome opóźnienie w zakończeniu robót.

W takich sprawach kluczowe znaczenie ma analiza postanowień kontraktu, dokumentacji odbiorowej oraz rzeczywistego stanu wykonania robót.

Od kilkunastu lat zajmuję się obsługą prawną przedsiębiorców z branży budowlanej, w tym sporami dotyczącymi zapłaty wynagrodzenia, kar umownych i odpowiedzialności za wady robót.

Pomagam wykonawcom i podwykonawcom w:

  • analizie zasadności odmowy odbioru,
  • ocenie postanowień dotyczących bezusterkowego protokołu,
  • przygotowaniu stanowiska wobec zamawiającego,
  • dochodzeniu wynagrodzenia za wykonane roboty,
  • kwestionowaniu kar umownych naliczonych za okres czynności odbiorowych,
  • prowadzeniu negocjacji i sporów sądowych.

Jeżeli zamawiający odmawia odbioru robót albo uzależnia zapłatę od podpisania bezusterkowego protokołu, zapraszam do kontaktu z kancelarią.

Dorota Kuś
radca prawny

***

Dorota KuśO autorze – radca prawny Dorota Kuś

Od kilkunastu lat zajmuje się obsługą prawną przedsiębiorców z branży budowlanej. Specjalizuje się w sporach związanych z realizacją umów o roboty budowlane, w szczególności dotyczących zapłaty wynagrodzenia, kar umownych, robót dodatkowych oraz odpowiedzialności za wady.

Posiada doświadczenie w obsłudze wykonawców realizujących kontrakty w ramach zamówień publicznych. Wspiera również deweloperów na etapie przygotowania, realizacji i rozliczania inwestycji.

 

***

Roboty dodatkowe bez aneksu – jak udowodnić zasadność i wysokość wynagrodzenia?

W trakcie realizacji robót okazuje się, że dokumentacja nie odpowiada rzeczywistym warunkom na budowie. Trzeba wykonać dodatkowe prace ziemne, zmienić technologię, przesunąć element instalacji albo wykonać zakres, którego nie było w dokumentacji przetargowej.

Roboty są wykonywane. Zamawiający o nich wie. Czasami nawet uczestniczy w uzgodnieniach [Czytaj dalej…]

W trakcie realizacji robót okazuje się, że dokumentacja nie odpowiada rzeczywistym warunkom na budowie. Trzeba wykonać dodatkowe prace ziemne, zmienić technologię, przesunąć element instalacji albo wykonać zakres, którego nie było w dokumentacji przetargowej.

Roboty są wykonywane. Zamawiający o nich wie. Czasami nawet uczestniczy w uzgodnieniach.

Nie dochodzi jednak do podpisania aneksu.

Przy końcowym rozliczeniu pojawia się problem:

wykonawca żąda dodatkowego wynagrodzenia, a zamawiający odpowiada: „nie było aneksu – nie płacimy”.

Czy brak aneksu przekreśla możliwość dochodzenia zapłaty?

Nie zawsze.

W praktyce procesowej problem jest jednak bardziej złożony. Wykonawca musi bowiem wykazać nie tylko, że wykonał roboty wykraczające poza pierwotny zakres umowy.

Musi również udowodnić:

jakie konkretnie roboty wykonał, w jakiej ilości oraz jaka była ich wartość.

I właśnie ten ostatni element bardzo często okazuje się najtrudniejszy.

W jednej ze spraw prowadzonych przeze mnie sąd zasądził na rzecz wykonawcy około 122 000 zł wynagrodzenia za roboty dodatkowe. Nie uwzględnił jednak wszystkich pozycji objętych pozwem. W odniesieniu do części prac zasadniczym problemem nie było nawet samo wykazanie, że pewne roboty zostały wykonane, ale udowodnienie ich rzeczywistego zakresu, a w konsekwencji wysokości należnego za nie wynagrodzenia.

Ta sprawa bardzo dobrze pokazuje, dlaczego dokumentowania robót dodatkowych nie można odkładać do momentu sporządzania końcowego kosztorysu albo pozwu.

Roboty dodatkowe bez aneksu

1. Najpierw trzeba ustalić, czy roboty rzeczywiście były dodatkowe

Pierwszym etapem analizy nie jest wycena robót, lecz ustalenie zakresu pierwotnego zobowiązania wykonawcy.

Nie każda praca, której wykonawca nie przewidział w swojej kalkulacji, automatycznie staje się bowiem robotą dodatkową.

Trzeba porównać między innymi:

Czytaj dalej >>>

Wykonawca zawarł umowę o roboty budowlane. W kosztorysie ofertowym wartość prac określono na 10 mln zł, ale strony uzgodniły wynagrodzenie kosztorysowe, rozliczane według rzeczywiście wykonanych ilości robót.

Po zakończeniu inwestycji okazało się, że wynagrodzenie wykonawcy wynosi 8 mln zł.

Zamawiający naliczył karę za przekroczenie terminu. Przyjął jednak za podstawę 10 mln zł z kosztorysu ofertowego.

Czy karę należało obliczyć od kwoty z oferty, czy od wynagrodzenia ustalonego po obmiarze?

Zanim odpowiemy na to pytanie, trzeba zbadać jeszcze jedną kwestię: czy strony w ogóle skutecznie zastrzegły karę umowną.

Ma to szczególne znaczenie w świetle wyroku Sądu Najwyższego z 3 lutego 2026 r., II CSKP 890/23. Sąd wskazał, że przy karze określonej procentowo jej podstawa musi być dostatecznie określona już w chwili zawarcia umowy. Problem pojawia się wtedy, gdy kwota, od której kara ma być liczona, zostanie dopiero ustalona w przyszłości.

Nie oznacza to jednak, że w każdej umowie przewidującej wynagrodzenie kosztorysowe kara umowna jest niedopuszczalna.

Problem wynagrodzenia kosztorysowego jest jednym z zagadnień związanych z prawidłowym określeniem wysokości kary umownej. Szersze omówienie sposobów ustalania kar, zasad ich naliczania oraz możliwości miarkowania znajdziesz w artykule Kary umowne w umowie o roboty budowlane.

1. Wynagrodzenie kosztorysowe a podstawa naliczania kary – to nie zawsze ta sama kwota

W wielu kontraktach budowlanych strony wskazują w umowie szacunkowe wynagrodzenie wynikające z kosztorysu ofertowego.

Jednocześnie ustalają, że ostateczne wynagrodzenie wykonawcy zostanie obliczone po zakończeniu robót, na podstawie obmiaru i uzgodnionych cen jednostkowych.

Przykładowo kosztorys ofertowy przewiduje wykonanie 5 000 m² nawierzchni, a obmiar powykonawczy potwierdza wykonanie 4 500 m². W zależności od postanowień umowy wartość rzeczywiście wykonanych robót może być niższa niż pierwotnie zakładano.

Czytaj dalej >>>

Wyobraźmy sobie następującą sytuację.

Wykonawca realizuje inwestycję budowlaną. W trakcie wykonywania robót pojawiają się opóźnienia.

Zamawiający nalicza karę umowną za każdy dzień przekroczenia terminu.

Następnie, z uwagi na przedłużające się opóźnienie, odstępuje od umowy i nalicza wykonawcy kolejną karę – tym razem za odstąpienie od umowy z przyczyn leżących po stronie wykonawcy.

W efekcie wykonawca otrzymuje dwie noty obciążeniowe.

Czy zamawiający rzeczywiście może naliczyć obie kary?

Nie zawsze.

W określonych sytuacjach naliczenie jednocześnie kary za opóźnienie i kary za odstąpienie od umowy będzie niedopuszczalne.

Nie oznacza to jednak, że obu rodzajów kar nigdy nie można łączyć.

Kluczowe znaczenie ma przede wszystkim to, czy zamawiający odstąpił od całej umowy, czy tylko od jej niewykonanej części, oraz jakich konkretnie zobowiązań dotyczą naliczone kary.

I właśnie o tym będzie dzisiejszy wpis.

1. Kara za opóźnienie a kara za odstąpienie od umowy – jakie przepisy?

Podstawę prawną kar umownych stanowią przede wszystkim art. 483 i 484 kodeksu cywilnego.

Zgodnie z art. 483 § 1 k.c. strony mogą zastrzec w umowie, że naprawienie szkody wynikającej z niewykonania lub nienależytego wykonania zobowiązania niepieniężnego nastąpi przez zapłatę określonej sumy.

Zanim przejdziemy do możliwości łącznego dochodzenia obu kar, warto przypomnieć, że nie każde naruszenie kontraktu uzasadnia odpowiedzialność wykonawcy. Podstawowe zasady naliczania kar, różnice między opóźnieniem a zwłoką oraz przesłanki ich miarkowania omawiam szerzej w artykule Kary umowne w umowie o roboty budowlane.

W kontraktach budowlanych bardzo często spotykamy dwa odrębne postanowienia dotyczące kar umownych.

Czytaj dalej >>>