Wyobraźmy sobie następującą sytuację.
Wykonawca realizuje inwestycję budowlaną. W trakcie wykonywania robót pojawiają się opóźnienia.
Zamawiający nalicza karę umowną za każdy dzień przekroczenia terminu.
Następnie, z uwagi na przedłużające się opóźnienie, odstępuje od umowy i nalicza wykonawcy kolejną karę – tym razem za odstąpienie od umowy z przyczyn leżących po stronie wykonawcy.
W efekcie wykonawca otrzymuje dwie noty obciążeniowe.
Czy zamawiający rzeczywiście może naliczyć obie kary?
Nie zawsze.
W określonych sytuacjach naliczenie jednocześnie kary za opóźnienie i kary za odstąpienie od umowy będzie niedopuszczalne.
Nie oznacza to jednak, że obu rodzajów kar nigdy nie można łączyć.
Kluczowe znaczenie ma przede wszystkim to, czy zamawiający odstąpił od całej umowy, czy tylko od jej niewykonanej części, oraz jakich konkretnie zobowiązań dotyczą naliczone kary.
I właśnie o tym będzie dzisiejszy wpis.
1. Kara za opóźnienie a kara za odstąpienie od umowy – jakie przepisy?
Podstawę prawną kar umownych stanowią przede wszystkim art. 483 i 484 kodeksu cywilnego.
Zgodnie z art. 483 § 1 k.c. strony mogą zastrzec w umowie, że naprawienie szkody wynikającej z niewykonania lub nienależytego wykonania zobowiązania niepieniężnego nastąpi przez zapłatę określonej sumy.
W kontraktach budowlanych bardzo często spotykamy dwa odrębne postanowienia dotyczące kar umownych.
Pierwsze przewiduje karę za zwłokę lub opóźnienie w wykonaniu robót, najczęściej określoną jako procent wynagrodzenia za każdy dzień.
Drugie przewiduje karę na wypadek odstąpienia od umowy z przyczyn, za które odpowiada wykonawca.
Samo zastrzeżenie obu kar w jednej umowie jest dopuszczalne. Problem pojawia się dopiero wtedy, gdy zamawiający chce dochodzić ich jednocześnie w związku z niewykonaniem tego samego zobowiązania.
2. Czy zamawiający może naliczyć karę za opóźnienie, a następnie dodatkową karę za odstąpienie od umowy?
W uchwale z 18 lipca 2012 r., III CZP 39/12, Sąd Najwyższy rozpatrywał sytuację, w której umowa przewidywała karę za zwłokę lub opóźnienie oraz karę związaną z odstąpieniem, ale strony nie zastrzegły prawa dochodzenia kary za opóźnienie także po odstąpieniu od umowy. Sąd uznał, że stronie odstępującej nie przysługuje wówczas roszczenie o zapłatę kary za zwłokę lub opóźnienie. Dlatego przy ocenie możliwości dochodzenia obu kar trzeba zbadać nie tylko zakres odstąpienia, lecz także dokładne brzmienie postanowień umownych.Co do zasady nie jest dopuszczalne jednoczesne dochodzenie obu kar, jeżeli dotyczą one tego samego zobowiązania, a odstąpienie prowadzi do uznania go za niewykonane.
Stanowisko to wynika z rozróżnienia pomiędzy nienależytym wykonaniem a niewykonaniem zobowiązania.
W sprawie rozpoznawanej przez Sąd Najwyższy strony nie zastrzegły prawa dochodzenia kary za opóźnienie również po odstąpieniu od umowy. Jeżeli kontrakt zawiera odmienne, wyraźne postanowienia, ich znaczenie wymaga osobnej analizy — sam zapis dopuszczający kumulację nie przesądza jeszcze o zasadności obu kar
Dlaczego nie można naliczyć obu kar?
Upraszczając:
Kara za opóźnienie dotyczy sytuacji, w której zobowiązanie nie zostało wykonane w terminie, ale nadal może zostać wykonane.
Kara związana z odstąpieniem od umowy ma natomiast w omawianym przypadku rekompensować skutki niewykonania zobowiązania.
Jeżeli zamawiający skutecznie odstępuje od całej umowy, dochodzi do sytuacji, w której zobowiązanie nie będzie już wykonywane na dotychczasowych zasadach.
W takim przypadku nie można jednocześnie traktować tego samego zobowiązania jako nienależycie wykonanego i niewykonanego oraz dochodzić dwóch kar mających rekompensować skutki tych stanów.
Takie rozumowanie przyjął Sąd Najwyższy w powołanej uchwale.
3. Przykład – zamawiający naliczył dwie kary za tę samą inwestycję
Załóżmy, że wartość kontraktu wynosi 10 mln zł.
Umowa przewiduje:
karę za zwłokę w zakończeniu robót w wysokości 0,1% wynagrodzenia za każdy dzień,
karę za odstąpienie od umowy z przyczyn dotyczących wykonawcy w wysokości 10% wynagrodzenia.
Wykonawca przekracza termin zakończenia robót o 30 dni.
Zamawiający nalicza 300 tys. zł kary za zwłokę.
Następnie skutecznie odstępuje od całej umowy z powodu niewykonania zobowiązania i nalicza kolejną karę w wysokości 1 mln zł.
Łącznie żąda 1,3 mln zł.
Czy wykonawca musi zapłacić obie kwoty?
Nie można automatycznie uznać, że obie kary są należne.
Jeżeli odnoszą się do tego samego niewykonanego zobowiązania, zastosowanie może znaleźć stanowisko Sądu Najwyższego wykluczające ich kumulację.
Zamawiający nie może obejść tego problemu wyłącznie poprzez wystawienie dwóch odrębnych not obciążeniowych.
Istotne jest bowiem nie to, ile dokumentów wystawił, ale jakie zdarzenia zostały objęte poszczególnymi karami.
4. A co, jeżeli zamawiający odstąpił tylko od niewykonanej części umowy?
Tutaj sytuacja wygląda inaczej.
W praktyce robót budowlanych często zdarza się, że wykonawca zrealizował znaczną część inwestycji, ale nie wykonał pozostałych prac.
Zamawiający odstępuje więc od umowy wyłącznie w zakresie robót, które nie zostały jeszcze wykonane.
Czy w takiej sytuacji może dochodzić zarówno kary za opóźnienie, jak i kary za odstąpienie?
W określonych przypadkach tak.
Zagadnieniem tym zajmował się Sąd Najwyższy w wyroku z 18 stycznia 2019 r., sygn. III CSK 9/17.
Sąd dopuścił możliwość dochodzenia kary za opóźnienie w odniesieniu do świadczeń, które pomimo odstąpienia od niewykonanej części umowy zachowują status świadczeń wykonanych na jej podstawie.
Oznacza to, że częściowe odstąpienie od umowy ze skutkiem na przyszłość nie musi pozbawiać zamawiającego roszczeń dotyczących nieprawidłowego wykonania robót, które zostały już zrealizowane i nie są objęte odstąpieniem.
Przykład
Wykonawca realizuje inwestycję składającą się z trzech etapów.
Pierwszy etap został zakończony z opóźnieniem.
Drugi etap został wykonany prawidłowo.
Trzeci etap nie został wykonany w ogóle.
Zamawiający skutecznie odstępuje od umowy wyłącznie w zakresie trzeciego etapu.
Jeżeli umowa przewiduje odpowiednie kary, może pojawić się możliwość dochodzenia:
kary za nieterminowe wykonanie pierwszego etapu,
kary związanej z odstąpieniem od umowy w zakresie niewykonanego trzeciego etapu.
Nie są to bowiem automatycznie dwie kary za niewykonanie tego samego zobowiązania.
Pierwsza dotyczy robót wykonanych, ale po terminie. Druga – części kontraktu, która nie została wykonana.
Oczywiście nadal konieczne jest zbadanie przesłanek naliczenia każdej z kar.
Trzeba również ustalić, czy rzeczywiście doszło do skutecznego częściowego odstąpienia od umowy i jakie skutki wywołało ono dla poszczególnych świadczeń.
Właśnie ta różnica pomiędzy odstąpieniem od całej umowy a odstąpieniem od jej niewykonanej części ma podstawowe znaczenie przy ocenie dopuszczalności łączenia kar.
5. Czy zapis w umowie pozwalający na kumulowanie kar rozwiązuje problem?
W wielu kontraktach budowlanych można spotkać postanowienie:
„Zamawiający jest uprawniony do kumulatywnego naliczania kar umownych”.
Czasami umowa wprost przewiduje również możliwość dochodzenia kary za opóźnienie pomimo odstąpienia od umowy.
Czy taki zapis oznacza, że wykonawca zawsze musi zapłacić obie kary?
Nie.
Przede wszystkim trzeba ustalić, czego rzeczywiście dotyczy postanowienie o kumulacji.
Samo ogólne uprawnienie do łączenia kar nie przesądza jeszcze, że dopuszczalne jest naliczenie dwóch kar mających rekompensować niewykonanie tego samego zobowiązania.
Należy przeanalizować treść całej umowy, charakter poszczególnych naruszeń oraz skutki odstąpienia.
Istotne jest również to, czy kary dotyczą jednego obowiązku, czy odrębnych zobowiązań.
W orzecznictwie Sądu Najwyższego zwraca się uwagę na rozróżnienie między karą za niewykonanie zobowiązania a karami dotyczącymi odrębnych uchybień przy wykonywaniu umowy.
Dlatego nie przyjmowałabym automatycznie ani tego, że każda klauzula o kumulacji jest skuteczna, ani tego, że po odstąpieniu od umowy żadna wcześniej powstała kara nie może być dochodzona.
Każdy taki przypadek wymaga odrębnej analizy.
6. Czy ma znaczenie, z jakiej przyczyny zamawiający odstąpił od umowy?
Tak.
Przed analizą możliwości naliczenia obu kar trzeba ustalić, czy zamawiający rzeczywiście był uprawniony do odstąpienia od umowy.
Samo złożenie oświadczenia o odstąpieniu nie przesądza jeszcze o jego skuteczności.
Przykładowo zamawiający może twierdzić, że odstąpił od umowy z powodu zwłoki wykonawcy.
Wykonawca wskazuje jednak, że przekroczenie terminu wynikało z błędów dokumentacji projektowej, braku frontu robót albo konieczności wykonania robót dodatkowych.
W takim przypadku trzeba zbadać nie tylko możliwość naliczenia kary za opóźnienie, ale również to, czy rzeczywiście zaistniały przesłanki odstąpienia od umowy.
Znaczenie mogą mieć postanowienia kontraktu oraz przepisy kodeksu cywilnego dotyczące odstąpienia od umowy wzajemnej, w szczególności art. 491 i 492 k.c.
Należy także ustalić, czy zamawiający dochował wymaganej procedury i czy odstąpienie obejmowało całą umowę, czy wyłącznie jej część.
Jeżeli odstąpienie okaże się nieskuteczne, może to podważyć również zasadność kary zastrzeżonej na wypadek takiego odstąpienia.
Nie oznacza to jednak automatycznie, że kara za wcześniejsze opóźnienie również będzie nienależna.
Każdą z nich trzeba ocenić odrębnie.
7. Co jeżeli kara za odstąpienie została naliczona z powodu braku zapłaty?
Warto zwrócić uwagę również na inny problem.
Kara umowna może być zastrzeżona za niewykonanie lub nienależyte wykonanie zobowiązania niepieniężnego.
W uchwale z 20 listopada 2019 r., sygn. III CZP 3/19, Sąd Najwyższy uznał za niedopuszczalne zastrzeżenie kary umownej na wypadek odstąpienia od umowy z powodu niewykonania zobowiązania pieniężnego.
Ma to znaczenie szczególnie wtedy, gdy umowa przewiduje karę za odstąpienie, nie rozróżniając jego przyczyn.
Przykładowo wykonawca może odstąpić od umowy z powodu braku zapłaty wynagrodzenia przez zamawiającego.
Nie oznacza to jednak automatycznie, że może skutecznie dochodzić kary umownej zastrzeżonej właśnie za odstąpienie spowodowane niewykonaniem obowiązku zapłaty.
Dlatego przy analizie kary związanej z odstąpieniem trzeba sprawdzić również to, jaki obowiązek został naruszony i czy kara została skutecznie zastrzeżona.
8. Zamawiający naliczył dwie kary umowne – co powinien sprawdzić wykonawca?
Jeżeli otrzymałeś dwie noty obciążeniowe, nie ograniczałabym się do sprawdzenia, czy zamawiający prawidłowo obliczył liczbę dni opóźnienia.
W pierwszej kolejności sprawdziłabym pięć rzeczy.
Po pierwsze – treść umowy.
Czy przewidziano odrębne kary za opóźnienie i odstąpienie? Jak określono przesłanki ich naliczenia? Czy umowa reguluje możliwość kumulowania kar?
Po drugie – zakres odstąpienia.
Czy zamawiający odstąpił od całej umowy, czy tylko od jej niewykonanej części? Jakie skutki wywołało odstąpienie dla prac już wykonanych?
Po trzecie – charakter naruszeń.
Czy obie kary dotyczą niewykonania tego samego zobowiązania? A może jedna kara dotyczy wykonanej części robót, a druga części niewykonanej?
Po czwarte – skuteczność odstąpienia.
Czy rzeczywiście wystąpiły przesłanki uprawniające zamawiającego do odstąpienia od umowy? Czy dopełniono wymaganych formalności?
Po piąte – zasadność samych kar.
Nawet jeżeli ich jednoczesne dochodzenie jest dopuszczalne, trzeba osobno zbadać podstawę każdej kary, przyczyny naruszenia oraz prawidłowość jej wyliczenia.
Może się bowiem okazać, że problemem nie jest wyłącznie niedopuszczalna kumulacja kar, ale również brak podstaw do naliczenia jednej lub obu z nich.
9. A co, jeżeli zamawiający potrącił obie kary z wynagrodzenia?
W takiej sytuacji trzeba dodatkowo zbadać skuteczność potrącenia.
Samo wystawienie not obciążeniowych i złożenie oświadczenia o potrąceniu nie oznacza jeszcze, że wierzytelności zamawiającego rzeczywiście istniały.
Jeżeli jedna z kar była nienależna, a zamawiający potrącił ją z wynagrodzeniem wykonawcy, wykonawca może dochodzić odpowiedniej części niezapłaconego wynagrodzenia.
Istotna będzie również kwestia odsetek od należności, której zamawiający nie zapłacił w terminie.
Szerzej omawiałam ten problem we wpisie „Potrącenie kary umownej z wynagrodzenia wykonawcy – co zrobić?”.
Podsumowanie – czy można łączyć karę umowną za opóźnienie i odstąpienie od umowy?
Nie ma jednej odpowiedzi dla wszystkich kontraktów budowlanych.
Jeżeli zamawiający skutecznie odstępuje od całej umowy i dochodzi kary związanej z niewykonaniem zobowiązania, co do zasady nie może jednocześnie dochodzić kary za wcześniejsze opóźnienie w wykonaniu tego samego zobowiązania. Wynika to ze stanowiska Sądu Najwyższego wyrażonego w uchwale z 18 lipca 2012 r., III CZP 39/12.
Inaczej może wyglądać sytuacja, gdy odstąpienie dotyczy tylko niewykonanej części umowy, a kara za opóźnienie odnosi się do części już wykonanej, nieobjętej odstąpieniem. Na możliwość dochodzenia takich kar wskazał Sąd Najwyższy w wyroku z 18 stycznia 2019 r., III CSK 9/17.
Dlatego przy ocenie zasadności obu kar trzeba dokładnie przeanalizować treść umowy, przyczyny odstąpienia oraz zakres zobowiązań objętych poszczególnymi karami.
Samo zastrzeżenie w umowie dwóch kar nie oznacza jeszcze, że zamawiający może zawsze naliczyć je jednocześnie.
W czym mogę Ci pomóc?
W swojej praktyce zajmuję się sporami wynikającymi z realizacji umów o roboty budowlane, w tym sporami dotyczącymi kar umownych i odstąpienia od umowy.
Jeżeli zamawiający naliczył Ci karę za opóźnienie, a następnie dodatkową karę za odstąpienie od umowy, mogę przeanalizować treść kontraktu, skuteczność odstąpienia oraz zasadność naliczenia obu kar.
Pomagam również w sporach dotyczących kar potrąconych z wynagrodzenia wykonawcy.
Jeżeli chcesz ocenić swoją sytuację, napisz do mnie i krótko opisz sprawę.
***
O autorze – radca prawny Dorota Kuś
Dorota Kuś – radca prawny, od kilkunastu lat specjalizuje się w obsłudze prawnej firm z branży budowlanej.
W ostatnim czasie jej konikiem stała się obsługa firm deweloperskich, a w szczególności początkujących deweloperów, którzy potrzebują prawnego wsparcia na etapie realizacji swojego pierwszego projektu deweloperskiego.
Przygotowuje dokumenty potrzebne w sprzedaży inwestycji deweloperskiej m.in. prospekty informacyjne, uproszczone prospekty informacyjne, wzory umów deweloperskich, rezerwacyjnych.
Posiada bogate doświadczenie w prowadzeniu sporów sądowych z zakresu branży budowlanej m.in. w zakresie roszczeń o zapłatę wynagrodzenia umownego, związanych z wykonaniem robót dodatkowych, czy z tytułu kar umownych.
Posiada doświadczenie związane z obsługą prawną przedsiębiorców realizujących kontrakty budowlane w ramach ustawy Prawo zamówień publicznych.
***
{ 0 komentarze… dodaj teraz swój }